Październik to najbardziej zmienny miesiąc na giełdzie. Oto co naprawdę pokazuje 95 lat danych.

Rynki potrafią być zmienne, a żaden miesiąc nie ilustruje tego wyraźniej niż październik. Od paniki bankowej z 1907 roku, przez Czarny Poniedziałek w 1987 roku, aż po apogeum kryzysu finansowego w 2008 roku – niektóre z najbardziej dramatycznych jednodniowych krachów w historii amerykańskiej giełdy mają jedną cechę wspólną: wydarzyły się w październiku. 

Dane rysują jednak bardziej skomplikowany obraz. W ciągu 95 lat stóp zwrotu z indeksu S&P 500, październik przynosił średnio lekko dodatni wynik i kończył się wzrostem przez około 59% czasu. Prawdziwa historia nie polega na tym, że październik jest najgorszym miesiącem, ale na tym, że jest najbardziej zmienny – odchylenie standardowe miesięcznych stóp zwrotu wynosi 5,6%, co jest najwyższym wynikiem ze wszystkich miesięcy w historii. Dla inwestorów i traderów ta różnica ma kluczowe znaczenie. Zmienność niesie ze sobą zarówno ryzyko, jak i okazje, a zrozumienie historycznych wzorców to pierwszy krok do radzenia sobie z nią. 

W tym artykule analizujemy dane stojące za reputacją października, badamy, co naprawdę pokazują liczby, oraz wskazujemy, o czym traderzy muszą pamiętać, wkraczając w najbardziej nieprzewidywalny miesiąc roku giełdowego.

W skrócie

• Od 1928 roku indeks S&P 500 osiągał w październiku średnią stopę zwrotu na poziomie około +0,54%, pomimo opinii miesiąca sprzyjającego krachom giełdowym.

• Październik odznaczał się historycznie najwyższą zmiennością miesięcznych stóp zwrotu z odchyleniem standardowym wynoszącym około 5,6% w analizowanym zbiorze danych.

• Wskaźnik VIX osiągnął historyczne maksimum w ciągu dnia na poziomie 89,53 w dniu 24 października 2008 roku podczas globalnego kryzysu finansowego.

• Październik odpowiada za 8 z 20 największych jednodniowych spadków procentowych w historycznej serii S&P 500 użytej w tej analizie.

• To wrzesień, a nie październik, był historycznie najsłabszym miesiącem, ze średnią stopą zwrotu na poziomie około -1,17% od 1928 roku.

• Październik często zbiegał się również z poważnymi odwróceniami rynku, co przyczyniło się do jego reputacji jako „pogromcy bessy”.

• Kluczowe statystyki: Październik przynosił średnio około +0,54%, kończył się na plusie w około 59% przypadków i odnotował odchylenie standardowe miesięcznych stóp zwrotu na poziomie około 5,6%.

Czym jest efekt października (efekt Marka Twaina)?

Efekt października, zwany również efektem Marka Twaina, to powszechne przekonanie, że rynki akcji mają tendencję do spadków w październiku. Pomimo żywotności tej teorii, długoterminowe dane rynkowe nie wskazują października jako najsłabszego miesiąca dla amerykańskich akcji. W rzeczywistości indeks S&P 500 historycznie generował w październiku lekko dodatnią średnią stopę zwrotu.

Wiarygodność tej teorii wynika w dużej mierze z kilku głośnych krachów, które miały miejsce w tym miesiącu, w tym paniki z 1907 roku, krachu z 1929 roku oraz Czarnego Poniedziałku w 1987 roku. Globalny kryzys finansowy w 2008 roku dodatkowo umocnił skojarzenie października ze skrajną zmiennością rynkową.

Nazwa nawiązująca do Marka Twaina odnosi się do fragmentu powieści Pudd'nhead Wilson, w którym Twain z humorem opisuje październik jako jeden ze szczególnie niebezpiecznych miesięcy na spekulacje giełdowe, po czym wymienia każdy inny miesiąc roku.

Krótko mówiąc, reputacja października wynika bardziej ze skali kilku historycznych wydarzeń rynkowych niż ze stale negatywnych wyników w tym miesiącu.

Wyniki amerykańskiego rynku akcji w październiku: Pełny zapis historyczny

Poniższa tabela przedstawia średnią stopę zwrotu indeksu S&P 500 dla każdego miesiąca kalendarzowego od 1928 roku, na podstawie danych historycznych do listopada 2024 roku.

(Źródło: J.P.Morgan) 

Średnie miesięczne stopy zwrotu według miesięcy (S&P 500, 1928-2024)

Pomimo skojarzeń z jednymi z najsłynniejszych krachów rynkowych w historii, październik nie był historycznie najsłabszym miesiącem dla amerykańskich akcji.

Dane S&P 500 sięgające 1928 roku pokazują:

• Najgorszy miesiąc pod względem średniej stopy zwrotu: wrzesień, około -1,17%

• Częstotliwość ujemnych wyników we wrześniu: około 56% lat

• Średnia stopa zwrotu w październiku: około +0,54%

• Częstotliwość dodatnich wyników w październiku: około 59% lat

(Źródło: SP Global)

Reputacja października odzwierciedla głównie dotkliwość kilku nadzwyczajnych krachów, a nie stale słabe wyniki. Miesiąc ten przyniósł krach w 1929 roku, Czarny Poniedziałek w 1987 roku oraz skrajną zmienność podczas kryzysu finansowego w 2008 roku, ale w dłuższej perspektywie październik przynosił dodatnią średnią stopę zwrotu z indeksu S&P 500.

Dlaczego październik był historycznie miesiącem pełnym zmienności

Październik zyskał reputację jednego z bardziej zmiennych miesięcy na amerykańskich giełdach. Reputacja ta jest w dużej mierze związana z kilkoma okresami skrajnych zawirowań rynkowych, które miały miejsce w tym miesiącu, w tym z krachem na Wall Street w 1929 roku, Czarnym Poniedziałkiem w 1987 roku i globalnym kryzysem finansowym w 2008 roku. 

Historyczne dane rynkowe pokazują również, że październik doświadczał znacznych wahań w obu kierunkach. Co ważne, zmienność nie musi oznaczać negatywnych wyników: zmienny miesiąc może przynieść zarówno gwałtowne wzrosty, jak i głębokie spadki. 

Do reputacji października może przyczyniać się kilka czynników, w tym wpływ wyjątkowo dużych historycznych ruchów rynkowych oraz zwiększona niepewność w okresach napięć finansowych lub gospodarczych. 

Te skrajne wydarzenia mogą również znacząco wpływać na długoterminowe miary zmienności. Choć historyczne wzorce mogą pomóc w zrozumieniu zachowania rynku w październiku, nie prognozują one przyszłych wyników. Warunki rynkowe różnią się z roku na rok, a dane gospodarcze, polityka pieniężna, zyski przedsiębiorstw i wydarzenia geopolityczne mogą wpływać na zmienność w każdym październiku.

Wykres historyczny S&P 500 

(Źródło: MacroTrends. Dostęp: 2 września 2026 r.).

Dane VIX: Wskaźnik strachu w październiku

Indeks zmienności Cboe (VIX) mierzy oczekiwania rynku dotyczące zmienności indeksu S&P 500 w ciągu najbliższych 30 dni na podstawie cen opcji na indeks S&P 500 (SPX).

Historyczne dane VIX dla października wskazują na kilka okresów podwyższonej niepewności rynkowej:

• Październik 2008: wskaźnik VIX wynosił średnio około 61,2 na podstawie dziennych wartości zamknięcia podczas globalnego kryzysu finansowego. Osiągnął rekordowy poziom w ciągu dnia wynoszący 89,53 w dniu 24 października, zamykając tę sesję na poziomie 79,13.

• Październik 2020: wskaźnik VIX wynosił średnio około 29,4, gdy rynki zmagały się z niepewnością związaną z wyborami prezydenckimi w USA i pandemią COVID-19. Zamknął się na poziomie aż 40,28 w dniu 28 października.

• Październik 2022: wskaźnik VIX wynosił średnio około 30,0 w warunkach wysokiej inflacji, agresywnych podwyżek stóp procentowych przez Rezerwę Federalną i obaw o perspektywy gospodarcze.

• Październik 2018: wskaźnik VIX wzrósł z poziomu 12,00 w dniu 1 października do 24,98 w dniu 11 października, praktycznie podwajając swoją wartość w niecałe dwa tygodnie w obliczu gwałtownej wyprzedaży na rynku akcji.

Należy odróżnić rekordy indeksu VIX w ciągu dnia od wartości na zamknięciu sesji. VIX osiągnął swój historyczny szczyt w ciągu dnia na poziomie 89,53 w dniu 24 października 2008 roku. Później, w dniu 20 listopada 2008 roku, zamknął się na poziomie 80,86, co było najwyższym poziomem zamknięcia podczas kryzysu finansowego. Październikowy wynik w ciągu dnia jest zatem bardziej adekwatną statystyką dla artykułu poświęconego konkretnie październikowi.

Październik historycznie odnotowywał podwyższone średnie odczyty wskaźnika VIX, choć skrajne okresy, takie jak kryzys finansowy z 2008 roku, znacząco wpływają na długoterminowe średnie. Historyczna zmienność nie powinna być zatem interpretowana jako dowód na to, że zmienność będzie koniecznie podwyższona w każdym konkretnym październiku.

Największe jednodniowe ruchy: Wyjątkowa obecność października

Październik odegrał nieproporcjonalnie dużą rolę w niektórych z największych dziennych ruchów rynkowych indeksu S&P 500.

Korzystając z historycznej serii S&P 500 zastosowanej w tej analizie, w tym rekonstruowanych danych sprzed oficjalnego uruchomienia indeksu w 1957 roku, 8 z 20 największych jednodniowych spadków procentowych miało miejsce w październiku:

• 19 października 1987: -20,47%

• 28 października 1929: -12,34%

• 29 października 1929: -10,16%

• 18 października 1937: -9,27%

• 15 października 2008: -9,04%

• 26 października 1987: -8,28%

• 5 października 1932: -8,20%

• 9 października 2008: -7,62%

Październik przyniósł również kilka wyjątkowo silnych odbić. Godnymi uwagi przykładami są: 13 października 2008 roku (+11,58%), 28 października 2008 roku (+10,79%) oraz 21 października 1987 roku (+9,10%).

Ta historia ilustruje ważną cechę październikowej zmienności: Ekstremalne ruchy następowały w obu kierunkach, a po gwałtownych spadkach czasami następowały równie znaczące odbicia.

Październik jako pogromca bessy: Dane dotyczące odwrócenia trendu

Pomimo reputacji związanej z krachami rynkowymi, październik historycznie kojarzył się również z poważnymi odwróceniami trendów na rynku. „Stock Trader's Almanac” określa październik mianem „pogromcy bessy” (ang. bear killer), zauważając, że miesiąc ten odwrócił bieg wydarzeń w 13 powojennych bessach lub poważnych spadkach, w tym w latach 1957, 1966, 1974, 1987, 1990, 2002 i 2022.

Stosując tradycyjną chronologię bessy dla indeksu S&P 500, kilka głównych dołków rynkowych miało miejsce właśnie w październiku:

*Spadek w 1990 roku jest raportowany na poziomie około 19,9%–20,0% w zależności od zbioru danych i przyjętej metody zaokrąglania.

Reputacja października jako „pogromcy bessy” jest szersza niż tylko te ostateczne dołki S&P 500. „Stock Trader's Almanac” wskazuje na 13 powojennych spadków rynkowych, w których październik pomógł odwrócić sytuację, w tym przypadki, w których ostateczne minimum nastąpiło w innym miesiącu lub spadek nie przekroczył umownego progu bessy wynoszącego 20%.

Ta historia sugeruje, że październik często był ważnym okresem odwrócenia trendu, chociaż historyczne wzorce sezonowe nie gwarantują przyszłych wyników rynkowych.

*Są to stopy zwrotu indeksu cenowego S&P 500, a nie całkowite stopy zwrotu uwzględniające dywidendy

Średnia stopa zwrotu w październiku w latach 2019–2024: +1,8% | Mediana: +0,5%

Październik 2026: O czym traderzy powinni pamiętać?

Kilka czynników makroekonomicznych może kształtować sytuację w październiku 2026 roku:

• Sezon wyników za III kwartał 2026 r.: Październik wyznacza początek publikacji raportów finansowych spółek za trzeci kwartał. W latach, w których wzrost zysków przedsiębiorstw z indeksu S&P 500 przekraczał 10% rok do roku, październik historycznie przynosił ponadprzeciętne stopy zwrotu. Konsensus szacunków wyników za III kwartał 2026 roku będzie kluczową zmienną do monitorowania. Oczekuje się, że firmy takie jak Tesla, JPMorgan, Wells Fargo, CitiGroup, Delta Air Lines, Johnson & Johnson, Netflix, Alphabet, Microsoft, Amazon i Apple opublikują swoje wyniki w październiku.

• Polityka Rezerwy Federalnej: Każda zmiana trajektorii stóp procentowych Fed od teraz do października, szczególnie w okolicach wrześniowego posiedzenia FOMC, wyznaczy poziom odniesienia dla zmienności przed wejściem w ten miesiąc. Przedostatnie posiedzenie Fed w 2026 roku zaplanowano na 27–28 października.

• Pozycjonowanie sezonowe: Instytucjonalne bilansowanie portfeli na koniec roku zazwyczaj rozpoczyna się w październiku. W latach, w których akcje od początku roku znacznie przewyższały obligacje, rebalancing ten generuje strukturalną presję sprzedażową na rynku akcji.

Jak handlować podczas zmienności rynkowej

Październikowa zmienność nie jest powodem do opuszczania rynków, lecz powodem, by się przygotować. Oto główne zasady, które traderzy stosują w okresach wysokiej zmienności:

1. Zdefiniuj swoje ryzyko przed zawarciem transakcji

Zmienne rynki poruszają się szybko. Ustalenie poziomów stop-loss i maksymalnych wielkości pozycji przed wejściem w transakcję eliminuje emocje, gdy ceny niespodziewanie gwałtownie rosną. W październiku średni dzienny przedział wahań indeksu S&P 500 był historycznie o około 30–40% szerszy niż średnia roczna.

2. Zmniejsz wielkość pozycji, niekoniecznie samą ekspozycję

Zamiast całkowicie wycofywać się z rynku, doświadczeni traderzy często zmniejszają wielkość swoich pozycji w okresach wysokiej zmienności. Pozwala im to pozostać na rynku i czerpać korzyści z ewentualnych wzrostów, przy jednoczesnym ograniczeniu ryzyka strat.

3. Monitoruj wskaźnik VIX jako narzędzie pomiaru ryzyka w czasie rzeczywistym

• VIX poniżej 20: środowisko normalnej zmienności

• VIX w przedziale 20-30: podwyższona niepewność, zaostrzenie zarządzania ryzykiem

• VIX powyżej 30: historycznie powiązany z nastrojami paniki lub warunkami kryzysowymi; historycznie wiąże się również z 12-miesięcznymi przyszłymi stopami zwrotu powyżej średniej długoterminowej

• VIX powyżej 40: skrajny strach; wszystkie 5 przypadków od 1990 roku przełożyło się na dodatnie 12-miesięczne stopy zwrotu z indeksu S&P 500 (dane CBOE)

4. Śledź kalendarz wyników spółek

Październikowy sezon wyników generuje zmienność specyficzną dla poszczególnych spółek, niezależnie od ogólnych ruchów rynkowych. Spółki z indeksu S&P 500 raportujące w październiku odpowiadają za około 35–40% całkowitej kapitalizacji rynkowej indeksu. Ruchy na poszczególnych akcjach rzędu -10% lub więcej w dniu publikacji wyników nie należą do rzadkości w tak zmiennych miesiącach.

5. Unikaj nadmiernego handlu (over-trading)

Wysoka zmienność zwiększa koszty transakcyjne oraz ryzyko zamknięcia dobrych pozycji poprzez zlecenia stop-loss wywołane krótkoterminowym szumem rynkowym. Dane z corocznego badania DALBAR "Quantitative Analysis of Investor Behavior" konsekwentnie pokazują, że inwestorzy handlujący najczęściej w okresach wysokiej zmienności osiągają gorsze wyniki od tych, którzy trzymają swoje pozycje, głównie z powodu błędnego wyczucia rynku (market timing).

6. Utrzymuj dostępną płynność

Historyczne odwrócenia trendu w październiku stworzyły jedne z najsilniejszych perspektywicznych układów stóp zwrotu w historii rynków finansowych. Traderzy, którzy utrzymują część gotówki przed wejściem w ten miesiąc, są gotowi do działania, gdy pojawią się rynkowe dysproporcje.

Podsumowanie

Reputacja października jako niebezpiecznego miesiąca dla akcji opiera się na rzeczywistych wydarzeniach, jednak statystyka rysuje bardziej złożony obraz. Jest to najbardziej zmienny miesiąc według każdej mierzalnej metryki: odchylenia standardowego stóp zwrotu (5,6%), średniego odczytu wskaźnika VIX (21,3) oraz skali maksymalnego osunięcia kapitału w ciągu miesiąca (średnio -4,6%), lecz nie jest to miesiąc o najniższej stopie zwrotu. To wrzesień w dłuższej perspektywie konsekwentnie najmocniej uderzał w portfele inwestorów, kończąc się spadkami w około 56% wszystkich lat od 1928 roku.

Krachy, które ukształtowały mitologię października – z lat 1907, 1929, 1987, 2008 – były prawdziwe i dotkliwe. Reprezentują one jednak mniej niż 5% wszystkich odnotowanych październików w historii. Pozostałe 95% przyniosło średnią stopę zwrotu na poziomie około +0,54%, przy czym rynki kończyły miesiąc na plusie przez około 59% czasu.

Dla traderów praktyczny wniosek jest prosty: październik wymaga przygotowania, a nie unikania. Zrozumienie historycznych wzorców, monitorowanie wskaźników zmienności i proaktywne zarządzanie ryzykiem dają traderom narzędzia do nawigacji bez względu na to, co przyniesie ten miesiąc, chroniąc ich przed zaskoczeniem wywołanym reputacją, która – przynajmniej częściowo – jest kwestią psychologii rynku.

*Wyniki historyczne nie gwarantują przyszłych rezultatów. Powyższe informacje służą wyłącznie celom marketingowym i ogólnoinformacyjnym, stanowią jedynie prognozy i nie powinny być traktowane jako badania inwestycyjne, porady inwestycyjne ani osobiste rekomendacje.